سُڌير جوکيو
پاڪستان ۾ آيل تازين برساتي ٻوڏن نه رڳو هزارين ماڻهن کي بي گهر ڪيو، پر انهن جي پٺيان هڪ خاموش پر خطرناڪ وبائي بحران جنم ورتو آهي. ڊينگي، مليريا، هيضو ۽ ٽائيفائيڊ جهڙيون بيماريون تيزي سان پکڙجي رهيون آهن، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي ماڻهو اڳ ئي غربت، بي دخلي ۽ غذائي کوٽ جي ڪري ڪمزور ٿي چڪا آهن. هي صورتحال نه صرف انساني جانن لاءِ خطرو آهي، پر پاڪستان جي صحت نظام جي ناڪاميءَ جو به عڪاس آهي.
وبائن جي تيزي سان واڌ
راولپنڊي ۾، صرف هڪ ڏينهن ۾ 41 نوان ڊينگي جا مريض اسپتالن ۾ داخل ٿيا، جنهن سبب هولي فيملي اسپتال کي اضافي وارڊ قائم ڪرڻا پيا. اهڙي صورتحال ڪراچي، لاهور ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي رهي آهي. سنڌ ۽ پنجاب جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ بيهندڙ پاڻي مڇرن جي افزائش لاءِ موزون ماحول بڻجي ويو آهي، جڏهن ته آلودگيءَ سبب پاڻي جون کوهيون بيماريون ڦهلائڻ جو ذريعو بڻجي ويون آهن.
اڳڪٿي ۽ تياريءَ جي کوٽ
پاڪستان جي موسميات کاتي اڳ ئي ڏهن وڏن شهرن ۾ شديد ڊينگي جي وبا بابت خبردار ڪيو هو. يونيسيف جو اندازو آهي ته ٻوڏ متاثر علائقن ۾ ٽي ملين کان وڌيڪ ٻار بيمارين ۽ غذائي کوٽ جي خطري هيٺ آهن. هر سال اهڙيون وارننگون ته ضرور اچن ٿيون، پر انهن جي جواب ۾ ڪو پائيدار منصوبو نظر نٿو اچي. هي صورتحال رڳو انتظامي ناڪامي ناهي، پر هڪ جوڙجڪ واري مسئلي جي نشاندهي ڪري ٿي.
صحت تي گهٽ خرچ ۽ ان جا اثر
پاڪستان جو صحت تي خرچ GDP جو صرف 0.4 کان 0.7 سيڪڙو آهي، جيڪو علائقائي سطح تي انتهائي گهٽ آهي. عالمي صحت اداري جي سفارش آهي ته گهٽ آمدني وارن ملڪن کي گهٽ ۾ گهٽ 6 سيڪڙو خرچ ڪرڻ گهرجي. بنگلاديش ۽ سري لنڪا جهڙا ملڪ وڌيڪ خرچ ڪري، موثر نگراني ۽ بچاءَ جا نظام قائم ڪري چڪا آهن. پاڪستان، ان جي مقابلي ۾، پنهنجي محدود صحت بجيٽ جو وڏو حصو علاج تي خرچ ڪري ٿو، جڏهن ته بچاءَ لاءِ وسيلا اڻلڀ آهن.
انساني ۽ معاشي نقصان
هي ناڪامي رڳو اسپتالن تائين محدود ناهي. پاڪستان ۾ ٻارن جي قد جي کوٽ جي شرح 40 سيڪڙو آهي، جيڪا عالمي سطح تي انتهائي بلند آهي. غذائي کوٽ سبب ٻار نه صرف جسمي طور ڪمزور ٿين ٿا، پر ذهني ترقي به متاثر ٿئي ٿي، جنهن سان مستقبل جي نسلون غربت ۽ گهٽ پيداوار جي چڪر ۾ ڦاسي وڃن ٿيون. عالمي بينڪ جي مطابق، هن سال پاڪستان ۾ غربت 42.3 سيڪڙو تائين پهچي چڪي آهي، ۽ 2.6 ملين وڌيڪ ماڻهو غربت جي لڪير کان هيٺ اچي ويا آهن. وبائون، ان لحاظ سان، رڳو صحت جي ناڪامي ناهن—اهي معاشي زوال جا سبب به آهن.
موسمي تبديلي ۽ رياستي ذميواري
پاڪستان موسمي تبديليءَ جي اثرن جي لحاظ کان دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ ملڪن ۾ شامل آهي، جڏهن ته ان جو عالمي اخراج ۾ حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ٻوڏون ته روڪي نه ٿيون سگهن، پر انهن کانپوءِ پيدا ٿيندڙ وبائون ضرور روڪي سگهن ٿيون. ان لاءِ ضروري آهي ته پاڪستان صحت تي خرچ ٽي ڀيرا وڌائي، بچاءَ کي ترجيح ڏي، ۽ اعليٰ عملدارن کي جوابده بڻائي.
نتيجو
ڪنهن به رياست جي طاقت جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته ڇا ان جا شهري صاف پاڻي پي سگهن ٿا، ڇا ٻار برساتي موسم کان بچي سگهن ٿا، ۽ ڇا اسپتالون بغير ڊهي ڪم ڪري سگهن ٿيون. انهن معيارن تي، پاڪستان پنهنجي پاڙيسرين کان پوئتي آهي. هاڻ وقت اچي ويو آهي ته رياست پنهنجي ترجيحن تي نظرثاني ڪري، صحت کي بنيادي حق سمجهي، ۽ مستقبل جي نسلن کي محفوظ بڻائي.
